२०७५, चैत ०५ मङ्गलबार

दिगो विकासका सम्भावना

२०७५, भदौ ०९ शनिबार |

दिगो विकासको मतलव प्रकृतिले उपलब्ध गराएको स्रोत र साधनलाई उपयोग गर्दा विवेकशील भई दीर्घकालीन र सन्तुलित दृष्टिकोण राखी गर्नुपर्ने भनी बुझ्न सकिन्छ, जसले मानव क्रियाकलापबाट प्रकृतिमाथि हुने क्षतिलाई न्यून र फाइदालाई अधिक गर्न सकियोस् ।
विश्वमा अहिले करिब ७४५ करोड मानिस बसोबास गर्छन् र १० करोड मानिस घरवारविहीन छन् भन्ने तथ्यांक पाइन्छ । प्रतिदिन करिब तीन लाख जना थपिन्छन् भनिन्छ । जनसंख्या वृद्धि दर यही रहेमा आठ सय वर्षपछि प्रति व्यक्ति एकवर्ग फिट मात्र भूभाग रहन्छ । एउटा स्वस्थ मानिसको लागि प्रतिदिन १६ केजी अक्सिजन ग्यास आवश्यक पर्छ जसको लागि १२ वटा सल्लाका रूख चाहिन्छ भनिन्छ । तर वन विनाश भइरहेको छ । सन् २१००मा हिमनदीहरूको बहावमा ४० प्रतिशत कमी आउने अनौपचारिक अनुमान पनि गरिंदैछ । यति मात्र होइन, जमिनमुनिको पानी लगायत प्राकृतिक भण्डार पनि रित्तिंदैछ । जैविक विविधता, वनविनाश, नदी कटान, भूक्षय, ग्रीनहाउस असर र जलवायु परिवर्तन समस्या विस्तारित हुन पुगेको छ । यसले विकासविद् र वातावरण अधिकारकर्मीहरूलाई यस विषयप्रति चासो दिन बाध्य बनाएर विकास व्यवस्थापनमा नयाँ दृष्टिकोण र मान्यता स्थापित गराएको छ, जसलाई नै अहिले हामी दिगो विकास भन्ने गर्दछौं ।
दिगो विकास गतिशील अवधारणा हो । यसलाई ८० को दशकसम्म विकास र वातावरणबीचको सहसम्बन्धको रूपमा मात्र हेरिने गरेकोमा पछिल्ला दिनमा वातावरणीय पक्ष, सामाजिक सांस्कृतिक आयाम, शासकीय आयाम र संस्थागत पक्ष, संरचनागत क्षमता, आर्थिक तथा वित्तीय आयामबाट समेत मापन गर्न थालिएको छ जुन कारणबाट दिगो विकासको व्यवस्थापनमा व्यापकता आएको देखिन्छ । यस हिसाबले अब विकासलाई दिगो बनाउन प्रकृति र मानवबीच उपयुक्त सम्बन्ध स्थापना गर्दै संस्थागत क्षमता र विकासबीच उपयुक्त सम्बन्ध स्थापित हुनु पर्दछ । वित्तीय साधन र स्रोतले त्यसलाई निरन्तर भरणपोषण गर्न सक्नुपर्दछ । शासकीय अभ्यास र स्रोत अनि शक्ति र साधनका साथै सामाजिक मूल्य संस्कृति र विकासबीच तादात्म्य स्थापित हुनुपर्ने समेत यसको मापन हो । त्यसैगरी वातावरणको संरक्षण गर्ने, साधन परिचालनमा समन्यायिकता ल्याउने, प्राकृतिक साधनको दुरुपयोगमा कमी ल्याउने, भविष्यलाई सोचेर मात्र वर्तमानमा उपयोग गर्ने, मानिस र वातवरणबीच सांकेतिक सम्बन्ध राख्ने, जनसंख्या वृद्धि र प्रकृतिको भारवहन क्षमताबीच सामञ्जस्य राख्ने, उत्पादनमा कार्बन उत्सर्जनलाई न्यून पार्ने, प्रकृतिलाई संरक्षण गर्ने, र यी कुरा प्राप्त गर्न संस्थागत क्षमता र मानव विकासमा ध्यान दिने जस्ता कुरालाई यसका मार्गदर्शक सिद्धान्त मानिन्छ । यसको उद्देश्य मानवीय विकाससहित प्रगति गर्ने, वातावरणको प्रभावकारी संरक्षण गर्ने, स्रोत साधनको सावधानीपूर्वक प्रयोग, उच्च, स्थिर र दिगो आर्थिक वृद्धि हासिल गर्ने हो । तर नेपालमा जनसंख्या वृद्धि, अव्यवस्थित बसोबास र आर्थिक क्रियाकलापबीच समन्वय हुन नसकी विकास व्यवस्थापनलाई कसरी दिगो बनाउने भन्ने समस्या देखिएको छ । जथाभावी सडक निर्माण – विस्तार, वन विनाश, भूक्षय, वायु तथा जलप्रदूषण, असमान भूमि वितरण र अनुपयुक्त खेती प्रणालीको विस्तार लगायतले प्राकृतिक प्रकोप बढाइ धनजनको क्षति, जैविक विविधताको विनाश र स्वास्थ्य जोखिमलाई बढाइरहेको छ ।
यस्तो अवस्था रहेको नेपालमा नेपालको कम्युनिष्ट एकतापछि लोकतान्त्रिक माध्यमबाट विकास सम्भव छ भनी प्रमाणित गर्नुपर्ने जिम्मेवारी जनताले प्रधानमन्त्री के.पी. ओलीको काँधमा सुम्पेको छ । सोही अनुसार सरकारको तर्फबाट प्रस्तुत बजेटमा दिगो फराकिलो समन्यायिक र उच्च आर्थिक वृद्धि दर हासिल गर्न कृषि, जलस्रोत, पर्यटन लगायतका क्षेत्रमा पुँजी, प्रविधि र अन्वेषणको विकास भनी प्राथमिकतामा समेटिएको पाइन्छ । यसको साथै सार्वजनिक सेवा प्रवाहको गुणस्तर, आर्थिक वृद्धि तथा नागरिकलाई अनुभूति हुने प्रकारको सुशासन दिने भनिएको छ । अब यसको सफल कार्यान्वयन हुन जरुरी छ । यसको सफल कार्यान्वयन हुनको निमित्त राजनीतिक र नीतिगत स्थिरता र कर्मचारीमा सिर्जनात्मक क्षमतासहितको देशभक्तिपूर्ण भावना आवश्यक हुन्छ । वर्तमान अवस्थामा राजनीतिक स्थिरता र स्थिर सरकार सुनिश्चित भइसकेकोले अब कर्मचारीमा रहेको निर्देशित मानसिकता र पुरानो शैली संस्कार त्याग्नु जरुरी हुन्छ । यसो भएमा आन्तरिक प्रशासन चुस्त दुरुस्त भई दक्षतापूर्वक राज्य प्रशासन सञ्चालन भई सेवा सुविधासहित घोषित दिगो विकास निर्माणका लक्ष्य समयमा नै पूरा गराउन सकिन्छ ।
छिमेकी देशहरूसँगको सम्बन्ध पनि राष्ट्रिय हित अनुकूल प्रवद्र्धन भएको, वैदेशिक सहायता र लगानीको सम्भावना बढाएको, अब कुनै पनि बहानामा विकास निर्माणको काम गर्न नसकिएको भन्न छुट पाउने बहाना सत्तापक्षलाई उपलब्ध नभएको र अहिलेको अवसरले कम्युनिष्ट राजनीतिको भविष्यलाई जोडिदिएको समेत कटु सत्यलाई सत्तारुढ दलले राम्ररी बुझेको छ । त्यसैले दृढ इच्छाशक्तिका साथ लागेमा दिगो विकाससहितको समृद्धि सम्भव छ । राजनीतिक परिस्थिति लगायत अन्य प्राकृतिक स्रोतसाधन, मानवीय संसाधनले पनि सम्भावनाको पक्ष बलियो बनाएको पाइन्छ । जस्तै, नेपालको अर्थतन्त्र मूलतः पुनर्प्रयोज्य ऊर्जामा आधारित छ । अपार जलस्रोत नै सफा ऊर्जाको आधार हो, जुन दिगो विकासको पनि आधार हो । जनसंख्या वृद्धि दर चुनौतिपूर्ण भइसकेको छैन, यसलाई व्यवस्थित गर्न सकिने अवस्था अझै छ । उपलब्ध साधनको अधिकतम प्रयोग भइसकेको छैन, जस्तो भूमि, जल, वन साधनको व्यवस्थित उपयोग गर्न सकिएमा केही दशकको माग स्वतः धान्न सकिने सम्भावना छ । वातावरणमैत्री पर्यटन विकासको सम्भावना पनि प्रशस्त देखिएको छ । यो रोजगारी र आर्थिक विकासको आधार बन्न सक्छ ।
नेपाल अहिले पनि कम कार्वन उत्पादन गर्ने मुलुकको रूपमा रहेको छ । प्रतिव्यक्ति ० दशमलव ०१ किलोग्राम कार्बन मात्र उत्पादन भएको र स्वच्छ विकास संयन्त्र प्रयोग भइरहेकोले कार्बन व्यापारमार्फत बढी कार्बन उत्पादक राष्ट्रबाट साधन प्राप्त गरी दिगो विकासका सन्दर्भमा उपयोग गर्न सकिने सम्भावना प्रशस्त छ । महिला समूहको वातावरणीय संवेदनशीलताको स्तर महिला सशक्तिकरणको गतिसँगै अगाडि बढिरहेको छ । विकेन्द्रीकरण र स्थानीय स्वायत्त शासनको माध्यमबाट स्थानीय सरोकारका विषयमा नागरिक स्वामित्व विस्तार भएको छ, जसले आफ्नो भविष्यप्रति जनता आफैं जागरुक हुने अवस्था विकसित हुँदैछ । जनसंख्या व्यवस्थापन र विकास क्रियाकलाप वातावरण व्यवस्थापनको क्रियाकलापबीच सन्तुलन ल्याउने संस्थागत प्रक्रिया व्यवस्थित हुँदैछ । व्यवस्थित परिवार प्रोत्साहन, महिला साक्षरता र शिक्षा स्वास्थ्य जनसंख्या नियन्त्रण कार्यक्रम, विवाह र जन्म मृत्यु व्यवस्थित गर्ने कार्र्य, विकास आयोजनामा वातावरणीय प्रभावको मूल्याकन, शहरी व्यवस्थापन (तेह्रौं योजनादेखि हरित अर्थतन्त्रको कार्यखाकालाई अबलम्बन गर्न थालिएको) र सहश्राब्दी विकास लक्ष्यको प्रमुख आधार नै दिगो विकास र वातावरणबीच सन्तुलनको सुनिश्चिता भन्ने रहेको पाइन्छ ।
यी तथ्य आधारबाट दिगो विकासका चुनौती र अवसर दुवै रहेको देख्न सकिन्छ । अतः यसको लागि जीवन प्रणालीका हरेक क्षेत्र र शैलीमा सावधानी र अग्रसरतापूर्ण प्रयासको आवश्यक्ता पर्ने प्रस्ट छ । भविष्यदर्शी दृष्टिकोण नराख्ने हो भने आउने दिन प्रत्येकका लागि कष्टकर हुनेछन् । गरिब तथा विपन्नको विस्तार हुनेछ । त्यसैले प्रत्येक व्यक्ति प्रत्येकको लागि र प्रत्येक क्षण अर्काे क्षणप्रति संवेदनशील जवाफदेहिता देखाउन आवश्यक छ । गोरखापत्रबाट

193 पटक हेरिएको

कृपया तपाईको प्रतिकृया यहाँ दिनुहोला!

नयाँ समाचार

सबै हेर्नुहोस

शुक्रबारदेखि ब्रुमरबाट सडक सफा

२०७५, चैत ०५ मङ्गलबार

अवैध सुनसहित चार पक्राउ

२०७५, चैत ०५ मङ्गलबार

सागबाट एक लाखभन्दा बढी कमाइ

२०७५, चैत ०४ सोमबार